Zonnevlekken
Zonnevlekken zijn al bekend vanuit de vroege geschiedenis van de astronomie. Pas de uitvinding van de telescoop –ruim 400 jaar geleden– maakt systematisch zonne-onderzoek mogelijk. De Britse astronoom Edward Maunder vindt een verklaring voor de extreem lage zonneactiviteit, die rond 1700 de kleine ijstijd veroorzaakt. Deze periode staat tegenwoordig bekend als het Maunderminimum.
Naam: Edward Walter Maunder
Geboortedatum: 12 april 1851
Sterfdatum: 21 maart 1928
Nationaliteit: Brits
Religie: methodistisch
Vernoeming: Maunderminimum
Zijn eerste zonnevlek ziet Maunder als hij veertien jaar is. Op latere leeftijd schrijft hij daarover: “Toen ik in februari 1866 op een avond van school naar huis liep, stond de zon laag in het westen, schijnend door de mist. Ik zag duidelijk een zwarte, ronde plek op de zon. Enige tijd later zag ik de vlek opnieuw, ditmaal veel dichter bij het centrum van de zon.” Dit is het begin van een levenslange passie.
Maunder
Maunder is de jongste zoon van een methodistisch predikant uit Londen. Hij volgt onderwijs aan het King’s College in dezelfde stad, maar haalt nooit een diploma. Na zijn afgebroken studie gaat hij aan de slag bij een bank, maar de wetenschap wint het op den duur toch. In 1873 start hij als assistent bij het Royal Observatory in Greenwich.
In 1875 trouwt Maunder met Edith Hannah Bustin. In 1888 sterft zij echter. In 1895 hertrouwt hij met Annie Russell, een wiskundige die dan al een paar jaar zijn assistent is. Annie wordt in 1916 als eerste vrouw lid van de Royal Astronomical Society.
In Greenwich stelt Maunder op basis van 9000 foto’s een grafiek samen waarop hij de plaats van de vlek op de zon exact weergeeft. Ook merkt hij dat grote vlekken na een paar dagen gevolgd worden door een magneetstorm op aarde. Een schokkende kompasnaald maakt dat zichtbaar.
Astronomen
Astronomen weten tegenwoordig dat een zonnevlek een gebied op de zon is, waar een sterk magneetveld heerst. De temperatuur is er zeker 1000 graden lager dan de rest van het zonneoppervlak. Het resultaat is een donkere plek. De zon kent perioden van meer en minder activiteit. Een zonnecyclus duurt ongeveer elf jaar.
De Duitse amateurastronoom Samuël Schwabe is de eerste die deze regelmaat opvalt. In 1843, na zeventien jaar observatie, publiceert hij dat er een periodieke toe- en afname van het aantal zonnevlekken bestaat, met een cyclusduur van ongeveer tien jaar. De Zwitserse astronoom Johann Rudolf Wolf komt tot de conclusie dat tussen 1645 en 1715 slechts enkele tientallen zonnevlekken zijn gerapporteerd, terwijl astronomen er duizenden verwachtten. Maunder is de eerste die een verklaring vindt voor de langdurige afwezigheid van zonnevlekken. Hij denkt dat de zon in die periode minder magnetische activiteit kent en publiceert daarover in 1890 en 1894. De sterrenkundige duikt de archieven in en merkt op dat er naast de periode rond 1700 nog vier tijdstippen zijn waarop de zon jarenlang in een minimum blijft ‘hangen’. Opvallend is dat in die jaren de graanprijzen hoog zijn en ringen van bomen klein. Maunder is niet degene die dat heeft ontdekt, maar wel de man die de puzzelstukjes op de juiste plaats legt. Tot zijn verbazing ziet hij dat er een verband lijkt te zijn tussen droog en koud weer en de aanwezigheid van weinig zonnevlekken.
Maunder sterft in 1928. Zijn werk heeft niet de aandacht gekregen die het verdient. Pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw wordt zijn werk herontdekt en stapelen de bewijzen voor een verband tussen een gemiddeld lagere temperatuur en weinig zonneactiviteit zich op.
Gemiddeld gaat het om minder dan een graad, maar dat betekent wel dat de kans op uitschieters naar beneden veel groter is. Schilderijen van Hollandse meesters in de zeventiende eeuw illustreren dit. Sneeuwlandschappen en ijspret behoren tot hun favoriete onderwerpen. Niet voor niets maakt het Maunderminimum deel uit van de kleine ijstijd, een periode van de 15e tot de 19e eeuw met veel strenge winters.
Het laatste zonnevlekmaximum was in 2001 en dat betekent dat de zon langzaam maar zeker af zou moeten stevenen op het nieuwe maximum van 2012. Opmerkelijk genoeg is er van zonnevlekactiviteit nog weinig te merken. Inmiddels wordt op internet druk gespeculeerd over de kans op een nieuw Maunderminimum.
bron
